Komisja Europejska przedstawiła nowy, ambitny pakiet legislacyjny nazwany Tarczą Demokracji. Jego oficjalnym celem jest ochrona Unii Europejskiej przed zagraniczną dezinformacją i ukrytym lobbingiem, głównie ze strony państw takich jak Rosja. Mimo szlachetnych założeń, propozycja ta natychmiast wywołała burzę i jest dziś porównywana do niesławnej umowy ACTA. Setki organizacji pozarządowych i obrońców praw obywatelskich biją na alarm. Twierdzą oni, że Tarcza Demokracji to w rzeczywistości narzędzie do masowej kontroli, szpiegowania i stygmatyzacji niezależnych podmiotów, stanowiące śmiertelne zagrożenie dla społeczeństwa obywatelskiego.
Oficjalne cele Tarczy Demokracji.
Na papierze intencje Brukseli wydają się słuszne i logiczne w obliczu rosnących zagrożeń hybrydowych. Pakiet Tarcza Demokracji ma na celu zwiększenie transparentności i ujawnienie podmiotów, które, działając na zlecenie państw spoza Unii Europejskiej, próbują wpływać na procesy decyzyjne i opinię publiczną. Chodzi przede wszystkim o walkę z ukrytym lobbingiem oraz kampaniami dezinformacyjnymi. Mają one na celu destabilizację i podważanie zaufania do instytucji demokratycznych. Według Komisji Europejskiej, obywatele mają prawo wiedzieć, kto stoi za informacjami, które do nich trafiają.
Nowe przepisy miałyby wprowadzić zharmonizowane wymogi dotyczące przejrzystości dla działań reprezentujących interesy państw trzecich. Ma to utrudnić finansowanie operacji wpływu z Rosji czy Chin, które często odbywają się pod płaszczykiem działalności naukowej lub kulturalnej. W teorii dyrektywa ma być narzędziem obronnym. Ma ona chronić europejskie wybory i procesy legislacyjne przed zewnętrzną ingerencją. Niestety, narzędzia proponowane do osiągnięcia tego celu budzą skrajne kontrowersje i strach.
Rejestr agentów, czyli największe zagrożenie.
Najwięcej emocji budzi kluczowy mechanizm dyrektywy, czyli propozycja stworzenia ogólnounijnego rejestru przejrzystości. Do wpisu do niego zmuszone byłyby wszystkie organizacje, w tym think tanki, firmy konsultingowe, a przede wszystkim organizacje pozarządowe, które otrzymują finansowanie spoza Unii Europejskiej. Musiałyby one publicznie deklarować, od kogo i jakie środki otrzymują na działalność związaną z reprezentowaniem interesów. To właśnie ten pomysł wywołał natychmiastowe skojarzenia z represyjnymi przepisami stosowanymi przez autorytarne reżimy.
Krytycy, w tym setki organizacji pozarządowych, które wystosowały wspólny list otwarty, nazywają ten mechanizm wprost unijną wersją rosyjskiej ustawy o zagranicznych agentach. Podobne prawo zostało wykorzystane przez Władimira Putina do skutecznego zniszczenia niezależnych mediów i organizacji praw człowieka w Rosji. Podobne regulacje wprowadził również Viktor Orbán na Węgrzech, aby uderzyć w podmioty krytyczne wobec rządu. To stanowi ogromne zagrożenie dla organizacji pozarządowych.
Zagrożenie dla organizacji pozarządowych.
Organizacje społeczne alarmują, że nowe przepisy, zamiast chronić demokrację, uderzą w jej fundamenty, czyli w społeczeństwo obywatelskie. Wiele kluczowych organizacji pozarządowych w Europie, zajmujących się prawami człowieka, ekologią czy walką z korupcją, otrzymuje granty od międzynarodowych fundacji, na przykład ze Szwajcarii, Norwegii czy Stanów Zjednoczonych. Są to środki pochodzące z krajów demokratycznych, które nie mają nic wspólnego z wrogim lobbingiem. Wpisanie ich do rejestru agentów wpływu postawiłoby je w jednym rzędzie z podmiotami finansowanymi przez Kreml.
Stworzy to ogromny efekt mrożący i narazi je na publiczną stygmatyzację oraz utratę wiarygodności. Ludzie mogą zacząć postrzegać organizacje ekologiczne czy humanitarne jako agentów obcego wpływu. Co gorsza, dyrektywa ta dałaby niedemokratycznym rządom wewnątrz Unii Europejskiej idealne narzędzie do prawnego prześladowania swoich krytyków. To realne zagrożenie dla tysięcy podmiotów, które patrzą władzy na ręce.
Tarcza jak ACTA? Kontrola i szpiegowanie.
Porównania do niesławnej umowy ACTA nie są przypadkowe i wynikają z obaw o zakres proponowanej kontroli. Tarcza Demokracji zakłada bowiem nie tylko samą rejestrację, ale także potężne uprawnienia dla instytucji monitorujących. Krytycy obawiają się, że będzie to furtka do masowego zbierania danych i szpiegowania działalności niezależnych grup. To rodzi pytania o granice inwigilacji w imię bezpieczeństwa.
Obawy te podzielają nawet niektórzy europosłowie, którzy zarzucają Komisji, że zamiast walczyć z autokratami, kopiuje ich metody. Proponowane przepisy są nieprecyzyjne i dają szerokie pole do interpretacji, co może prowadzić do nadużyć. Podobnie jak w przypadku ACTA, istnieje ryzyko, że pod hasłem ochrony jednej wartości, poświęca się inną, równie ważną, czyli prywatność i wolność zrzeszania się. To śliski grunt dla europejskiej demokracji.
Paradoks Tarczy Demokracji.
W rezultacie Komisja Europejska znalazła się w niezwykle trudnej sytuacji, a jej projekt spotkał się z falą krytyki z niemal każdej strony. Paradoksem Tarczy Demokracji jest to, że pakiet mający chronić przed autorytaryzmem, sam jest oskarżany o autorytarne zapędy. Organizacje pozarządowe, które na co dzień walczą o wartości europejskie, teraz muszą walczyć z unijną dyrektywą, która może zniszczyć ich działalność. To pokazuje, jak cienka jest granica między bezpieczeństwem a represjami.
Propozycja spotkała się z tak dużym oporem ze strony Parlamentu Europejskiego i organizacji obywatelskich, że jej przyszłość w obecnym kształcie stoi pod dużym znakiem zapytania. Bruksela będzie musiała poważnie przemyśleć swoje propozycje, aby nie wylać dziecka z kąpielą. Walka z dezinformacją jest konieczna, ale nie może ona odbywać się kosztem wolności obywatelskich i fundamentów demokracji, którą ma rzekomo chronić.
