Listopad 1922 roku, wyschnięta na wiór Dolina Królów w Egipcie. Po latach bezowocnych i żmudnych poszukiwań, brytyjski archeolog Howard Carter stoi przed niewielkim, wykutym w skale otworem, który prowadzi do zapieczętowanych drzwi. W blasku świecy, przez niewielki otwór, zagląda do środka, a jego sponsor, Lord Carnarvon, z niecierpliwością pyta, „Czy cokolwiek widzisz?”. Odpowiedź Cartera, „Tak, cudowne rzeczy”, przeszła do historii i stała się symbolem jednego z najwspanialszych odkryć archeologicznych wszech czasów. Odnalezienie niemal nienaruszonego grobowca młodego faraona Tutanchamona było czymś więcej niż tylko znalezieniem skarbu. Było to otwarcie kapsuły czasu, która na zawsze zmieniła nasze postrzeganie starożytnego Egiptu.
Człowiek z obsesją. Kim był Howard Carter?
Historia odkrycia grobowca Tutanchamona jest nierozerwalnie związana z postacią samego Howarda Cartera. Był on archeologiem obdarzonym niezwykłą determinacją, a poszukiwanie zaginionego grobowca młodego faraona stało się jego życiową obsesją. Przez lata, inni, bardziej znani badacze, uznawali Dolinę Królów za teren w pełni przebadany i wyeksploatowany. Carter był jednak przekonany, że w skalnym pyle wciąż kryje się ostatni, nietknięty królewski grobowiec z okresu Nowego Państwa. Jego niezachwiana wiara i metodyczna praca były kluczem do sukcesu.
Przez ponad pięć sezonów archeologicznych, finansowanych przez zamożnego brytyjskiego arystokratę, Lorda Carnarvona, zespół Cartera skrupulatnie przekopywał kolejne sektory doliny, nie znajdując niczego znaczącego. Jego upór i drobiazgowość, choć często irytowały sponsora, ostatecznie okazały się decydujące. To właśnie dzięki swojej niezwykłej wytrwałości, Carter był w stanie dostrzec to, co inni przed nim przeoczyli, i dokonać odkrycia, które zapewniło mu nieśmiertelność.
Ostatnia szansa. Przełom w Dolinie Królów.
Na początku lat 20. XX wieku cierpliwość Lorda Carnarvona była już na wyczerpaniu. Po latach finansowania kosztownych i bezowocnych wykopalisk, poinformował on Cartera, że nadchodzący sezon 1922 roku będzie ostatnim, na który przeznaczy środki. Dla Howarda Cartera była to ostatnia szansa na zrealizowanie swojego marzenia. Postanowił on skupić poszukiwania w niewielkim, trójkątnym obszarze u podstawy grobowca Ramzesa VI. Było to miejsce, które do tej pory było ignorowane, ponieważ znajdowały się tam pozostałości po chatach starożytnych robotników.
Decyzja ta okazała się strzałem w dziesiątkę. Już czwartego listopada 1922 roku, jeden z robotników natrafił na pojedynczy, wykuty w skale stopień. Po oczyszczeniu terenu, oczom archeologów ukazały się pełne schody, prowadzące w głąb ziemi, do otynkowanych i zapieczętowanych drzwi. Co najważniejsze, pieczęcie królewskiej nekropolii były nienaruszone. Carter wiedział, że znalazł coś niezwykłego.
Wszędzie blask złota. Pierwsze wejście do grobowca.
Po zabezpieczeniu terenu i wysłaniu telegramu do Lorda Carnarvona, Howard Carter musiał czekać ponad trzy tygodnie na przybycie swojego sponsora z Anglii. Wreszcie, 26 listopada 1922 roku, w obecności Carnarvona i jego córki, Carter dokonał niewielkiego otworu w górnym rogu zapieczętowanych drzwi. Gdy jego oczy przyzwyczaiły się do ciemności, to co zobaczył, przerosło jego najśmielsze oczekiwania. Z wnętrza grobowca bił złoty blask, a komnata wypełniona była po brzegi niezwykłymi przedmiotami.
W pierwszej komorze, nazwanej później przedsionkiem, panował artystyczny nieład. Znajdowały się tam złocone łoża w kształcie zwierząt, rozmontowane rydwany, alabastrowe wazy, bogato zdobione skrzynie i posągi strażników. Był to widok tak oszałamiający, że Carter przez dłuższą chwilę nie był w stanie wydusić z siebie słowa. Było jasne, że to odkrycie archeologiczne nie ma sobie równych.
Skarb faraona. Niezwykłe artefakty.
Grobowiec Tutanchamona, oznaczony numerem KV62, okazał się być stosunkowo niewielki, ale był po brzegi wypełniony skarbami. W sumie zinwentaryzowano ponad pięć tysięcy unikalnych artefaktów, które miały towarzyszyć faraonowi w zaświatach. Poza spektakularnymi przedmiotami znalezionymi w przedsionku, kolejne komnaty kryły jeszcze większe cuda. W komorze grobowej znajdowały się cztery, nałożone na siebie, pozłacane kaplice, które niczym matrioszki, otaczały kamienny sarkofag.
Wewnątrz sarkofagu znajdowały się z kolei trzy, antropoidalne trumny, również włożone jedna w drugą. Dwie zewnętrzne były wykonane z drewna pokrytego złotą folią, ale ta ostatnia, wewnętrzna, została wykonana w całości z litego złota i ważyła ponad 110 kilogramów. To właśnie w niej spoczywała mumia młodego faraona. W skarbcu znaleziono z kolei bogactwo biżuterii, amuletów i przedmiotów osobistego użytku.
Maska Tutanchamona. Arcydzieło egipskiej sztuki.
Najsłynniejszym i najbardziej rozpoznawalnym artefaktem, jaki skrywał grobowiec Tutanchamona, jest bez wątpienia jego złota maska pośmiertna. To absolutne arcydzieło sztuki starożytnego Egiptu, które do dziś zachwyca precyzją wykonania i pięknem. Maska, ważąca ponad 10 kilogramów, została wykonana z litego złota i ozdobiona jest inkrustacjami z lapisu lazuli, kwarcytu i obsydianu. Przedstawia ona idealizowany wizerunek młodego faraona w tradycyjnym nemesie, czyli chuście w pasy, ozdobionej symbolami królewskimi, kobrą i sępem.
Jej głównym zadaniem była ochrona głowy i twarzy mumii, a także magiczne ułatwienie duszy faraona odnalezienia swojego ciała w zaświatach. Dziś maska ta jest nie tylko najcenniejszym eksponatem Muzeum Egipskiego w Kairze, ale także globalnym symbolem starożytnego Egiptu. Jej odnalezienie było punktem kulminacyjnym wieloletniej i żmudnej pracy, jaką Howard Carter włożył w eksplorację grobowca.
Kim był Tutanchamon? Chłopiec-faraon.
Paradoksalnie, faraon, którego grobowiec stał się najsłynniejszy, za życia był postacią stosunkowo mało znaczącą. Tutanchamon objął tron jako dziecko, w wieku około dziewięciu lat, i zmarł nagle, nie dożywszy dwudziestych urodzin. Panował w burzliwym okresie po religijnej rewolucji swojego ojca, Echnatona, a jego głównym zadaniem było przywrócenie tradycyjnego porządku religijnego i panteonu bogów.
To właśnie jego wczesna śmierć i niewielkie znaczenie historyczne okazały się być jego największym błogosławieństwem pośmiertnym. Jego następcy szybko wymazali go z oficjalnych list królów, a jego niewielki grobowiec został szybko zapomniany i przysypany gruzem pochodzącym z budowy późniejszych, znacznie większych grobowców. Dzięki temu, jako jeden z nielicznych, uniknął on niemal całkowicie splądrowania przez starożytnych rabusiów.
Klątwa faraonów. Prawda czy mit?
Odkrycie grobowca Tutanchamona dało początek jednej z najsłynniejszych legend XX wieku, czyli tak zwanej klątwie faraonów. Wszystko zaczęło się od nagłej śmierci Lorda Carnarvona, który zmarł w Kairze zaledwie kilka miesięcy po wejściu do grobowca. Przyczyną było zakażenie krwi, które wdało się po zacięciu się podczas golenia w miejscu po ukąszeniu komara. Prasa na całym świecie natychmiast podchwyciła temat, tworząc sensacyjną opowieść o śmiertelnej klątwie, która mści się na tych, którzy zakłócili wieczny spoczynek faraona.
Choć w kolejnych latach zmarło jeszcze kilka osób związanych z odkryciem, to naukowcy są zgodni, że klątwa jest jedynie mitem. Analiza statystyczna wykazała, że śmiertelność wśród członków ekspedycji nie odbiegała od normy dla tamtych czasów. Bardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem niektórych zgonów mogło być narażenie na niebezpieczne, uśpione przez tysiące lat bakterie i grzyby, które znajdowały się w zapieczętowanym grobowcu.
Wizyta w nekropolii. Dlaczego warto tam pojechać?
Choć wszystkie skarby z grobowca Tutanchamona znajdują się dziś w Wielkim Muzeum Egipskim w Kairze, to wizyta w samej Dolinie Królów wciąż pozostaje absolutnie niezapomnianym przeżyciem. To niezwykłe miejsce, ukryte pośród surowych, skalistych wzgórz, przez wieki było królewską nekropolią, w której chowano najpotężniejszych faraonów Nowego Państwa. Panuje tu niezwykła atmosfera, która pozwala poczuć potęgę i majestat starożytnego Egiptu. Spacer po spalonej słońcem dolinie to prawdziwa podróż w czasie.
Turyści mogą dziś zwiedzać kilkanaście z ponad sześćdziesięciu odkrytych grobowców, w tym te należące do tak potężnych władców jak Ramzes VI czy Seti I. Ich wnętrza, w przeciwieństwie do skromnego grobowca Tutanchamona, pokryte są od podłogi aż po sufit niezwykle barwnymi i doskonale zachowanymi malowidłami oraz hieroglifami. Opowiadają one historie z Księgi Umarłych i miały zapewnić faraonom bezpieczną podróż w zaświaty. Można również zobaczyć samo wejście do grobowca KV62, stając w miejscu, w którym Howard Carter dokonał swojego epokowego odkrycia.
Świątynia Hatszepsut. Polska perła w koronie Egiptu.
W bezpośrednim sąsiedztwie Doliny Królów, w malowniczej kotlinie Deir el-Bahari, znajduje się jeden z najwspanialszych zabytków starożytnego Egiptu, czyli Świątynia Hatszepsut. Ta niezwykła budowla, w dużej części wykuta w skale, wyróżnia się swoją unikalną, tarasową architekturą, która idealnie komponuje się z otaczającym ją krajobrazem. Została ona wzniesiona ku czci Hatszepsut, jednej z nielicznych kobiet, które sprawowały w Egipcie władzę faraona. To miejsce o ogromnym znaczeniu historycznym i architektonicznym.
Historia tej świątyni jest nierozerwalnie związana z Polską. Od ponad sześćdziesięciu lat na jej terenie działa Polsko-Egipska Misja Archeologiczno-Konserwatorska z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego. To właśnie dzięki tytanicznej pracy i wiedzy pokoleń polskich naukowców, archeologów i konserwatorów, udało się zrekonstruować i uratować przed zniszczeniem znaczną część tej wspaniałej budowli. Działalność ta jest uznawana na całym świecie za wzór w dziedzinie ochrony zabytków.
Polski wkład w odkrywanie tajemnic Teb.
Działalność polskich archeologów w rejonie starożytnych Teb nie ogranicza się jedynie do słynnej Świątyni Hatszepsut. Polskie misje od lat prowadzą badania w wielu innych, niezwykle ważnych lokalizacjach na terenie tebańskiej nekropolii, której częścią jest Dolina Królów. Nasi naukowcy specjalizują się między innymi w badaniu i konserwacji grobowców dostojników i rzemieślników, które, choć mniej spektakularne niż grobowce faraonów, dostarczają bezcennej wiedzy na temat życia codziennego, wierzeń i struktury społecznej starożytnego Egiptu.
Chociaż spektakularne odkrycia nowych, królewskich grobowców na miarę tego dokonanego przez Cartera są dziś niezwykle rzadkie, to praca polskich zespołów ma ogromne znaczenie dla nauki. Drobiazgowa dokumentacja, prace epigraficzne, czyli odczytywanie i interpretacja starożytnych inskrypcji, oraz zaawansowane prace konserwatorskie to działania, które ratują bezcenne dziedzictwo ludzkości przed zapomnieniem i zniszczeniem. To cicha, ale niezwykle ważna praca, z której Polska jest znana na całym świecie.
Dziedzictwo odkrycia które zmieniło świat.
Odkrycie grobowca Tutanchamona było kamieniem milowym, który zrewolucjonizował egiptologię i nasze postrzeganie starożytnego Egiptu. Po raz pierwszy w historii badacze mogli zobaczyć kompletny, niemal nienaruszony zestaw przedmiotów grobowych, co dało bezcenny wgląd w życie, wierzenia i sztukę tamtych czasów. Żadne inne odkrycie archeologiczne nie dostarczyło tak ogromnej ilości informacji na temat życia na królewskim dworze.
Wiadomość o odnalezieniu skarbu wywołała w latach 20. globalną falę „egiptomanii”. Motywy staroegipskie szturmem wdarły się do mody, architektury, sztuki i wzornictwa, kształtując estetykę stylu Art déco. Odkrycie to na nowo rozpaliło fascynację starożytnym światem i udowodniło, że ziemia wciąż kryje niezwykłe tajemnice. To historia, która pokazuje, jak determinacja i pasja jednego człowieka, Howarda Cartera, mogą dosłownie zmienić świat.
